Devlet Tapunuzu İptal Ederse Ne Olur? AİHM’in Mülkiyet Hakkı Kararlarıyla Tazminat Yolu

Hayatınızın birikimiyle edindiğiniz, belki de nesiller boyu ailenizin yuvası olmuş bir mülkün tapusunun devlet tarafından iptal edildiğini hayal edin. Bu düşünce bile derin bir endişe yaratmaya yeterlidir. Mülkiyet hakkı, modern hukuk sistemlerinin temel taşlarından biridir ve bireylerin ekonomik güvenliğinin, hatta özgürlüğünün önemli bir göstergesidir. Ancak zaman zaman devletin kamu yararı gibi gerekçelerle bu hakka müdahale etme yetkisi gündeme gelebilir. Peki, devlet tapunuzu iptal ederse ne olur? Bu durumda hukuki yollarınız nelerdir ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), mülkiyet hakkı ihlallerinde nasıl bir koruma kalkanı sunar? Bu kapsamlı makale, tapu iptali kabusunun hukuki boyutlarını inceleyecek, hem ulusal hem de uluslararası düzeyde mülkiyet hakkının korunmasına yönelik mekanizmaları detaylandıracak ve hak arayışınızda size yol gösterecektir.

Tapu İptali Kabusu: Mülkiyet Hakkınız Tehlikede mi?

Tapu iptali, bir mülkün yasal sahipliğinin ortadan kaldırılması veya başka bir kişiye/kuruma geçirilmesi anlamına gelen ciddi bir hukuki işlemdir. Bu durum, bireylerin en temel haklarından biri olan mülkiyet hakkına doğrudan bir müdahale teşkil eder ve çoğu zaman mülk sahipleri için büyük bir mağduriyet ve belirsizlik yaratır. Tapu iptali davaları, genellikle devletin çeşitli kamu yararı gerekçeleriyle veya hukuki hataların düzeltilmesi amacıyla açtığı davalar olabileceği gibi, bazen de kişiler arasındaki özel hukuk ihtilaflarından doğabilir. Devletin tapu iptali yoluna gitmesinin başlıca nedenleri arasında; kamulaştırma (istimlak), imar planı uygulamaları neticesinde arazinin kamuya ayrılması (terk işlemleri), kadastro tespitlerindeki hataların düzeltilmesi, orman vasfının sonradan tespit edilmesi veya mera vasfında olduğu anlaşılan arazilerin tapusunun iptali, tarihi sit alanlarının korunması gibi durumlar sayılabilir. Örneğin, bir karayolu, baraj veya okul inşası için arazinizin kamulaştırılması, imar planında yeşil alan olarak görünen arsanızın bu plana uygun hale getirilmesi veya yıllar sonra arazinizin bir kısmının orman sınırları içerisinde kaldığının tespiti, tapu iptali veya tapunun bir kısmının iptali gibi sonuçlar doğurabilir. Bu tür durumlarla karşılaşan mülk sahipleri, sıklıkla kendilerini bir bürokratik labirentin içinde bulur ve haklarının ne olduğunu, nasıl korunacağını bilmekte güçlük çekebilirler. Devletin bu müdahaleleri, yasalara uygun bir zeminde yapılmak zorunda olmakla birlikte, sürecin işleyişi, tebligatların doğru yapılıp yapılmadığı, belirlenen bedellerin gerçek değeri yansıtıp yansıtmadığı gibi hususlar büyük önem taşır. Mülkiyetin kaybı, sadece maddi bir değerin yitirilmesi değil, aynı zamanda o mülkle kurulan duygusal bağın, gelecek planlarının ve yaşam biçiminin de bozulması anlamına gelir. Bu nedenle, tapu iptali riskine karşı bilinçli olmak ve hukuki süreçleri yakından takip etmek hayati öneme sahiptir. Herhangi bir tebligat veya duyuru durumunda derhal hukuki danışmanlık almak, hak kayıplarının önüne geçmek adına atılacak ilk ve en kritik adımdır. Zira, çoğu zaman yasal süreler içinde itiraz edilmeyen veya dava açılmayan durumlar, hak arayışınızı son derece zorlaştırabilir veya tamamen imkânsız hale getirebilir.

Anayasa ve AİHM: Mülkiyet Hakkının Uluslararası Koruma Kalkanı

Mülkiyet hakkı, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası tarafından güvence altına alınmış temel bir haktır. Anayasa'nın 35. maddesi, "Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz." hükmünü içermektedir. Bu madde, mülkiyet hakkının yalnızca kanunla ve kamu yararı amacıyla sınırlanabileceğini açıkça belirtir. Ancak bu iç hukuk koruması, uluslararası düzeydeki Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ve ona ek Protokollerle daha da güçlendirilmektedir. Türkiye, AİHS'ye taraf bir devlet olarak, bu sözleşmenin ve ek protokollerinin getirdiği yükümlülüklere tabidir. AİHS'ye Ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesi (Mülkiyetin Korunması), mülkiyet hakkının uluslararası düzeydeki en önemli güvencelerinden biridir. Bu madde üç ana kuralı düzenler:

• Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır.
• Hiç kimse, kamu yararı dışında ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden mahrum edilemez.
• Devletler, mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını düzenlemek için gerekli gördükleri yasaları uygulama hakkına sahiptir.

AİHM, bu maddeyi yorumlarken, devletin mülkiyete müdahalesinin hukuka uygun olup olmadığını, meşru bir kamu yararı amacına hizmet edip etmediğini ve bu müdahale ile bireyin hakkı arasında "adil bir denge" kurulup kurulmadığını titizlikle inceler. Anayasal güvence ile AİHS arasındaki ilişki, mülkiyet hakkı ihlalleri durumunda bireylere çift katmanlı bir koruma sağlar. İç hukuk yollarının tüketilmesi sonrasında, eğer birey hak ihlaline uğradığına inanıyorsa, AİHM'e başvurma hakkına sahiptir. AİHM'in kararları, Türkiye için bağlayıcıdır ve mahkemenin içtihatları, Türk mahkemeleri tarafından da dikkate alınmak durumundadır. Bu durum, özellikle mülkiyet hakkı ihlallerine karşı mücadelede, ulusal yargı mercilerinin AİHM standartlarını göz önünde bulundurmasını teşvik eder ve bireylerin hak arayışına uluslararası bir boyut katarak daha güçlü bir dayanak sunar. Dolayısıyla, tapu iptali gibi mülkiyet hakkına yönelik ciddi müdahalelerde, hem Anayasa hem de AİHM tarafından sağlanan bu koruma kalkanları, mülk sahipleri için umut ışığı olmaktadır. Ancak bu korumalardan etkin bir şekilde faydalanabilmek için hukuki süreçlerin doğru anlaşılması ve profesyonel destek alınması büyük önem taşır.

AİHM Mülkiyet İhlallerine Nasıl Yaklaşıyor? Kilit İlkeler

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), mülkiyet hakkı ihlalleri iddialarını incelerken tutarlı bir metodoloji ve bir dizi kilit ilke uygular. Mahkeme, Sözleşme'ye Ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesi kapsamındaki her türlü müdahalenin üç temel koşulu karşılayıp karşılamadığını değerlendirir:

1. Kanunilik İlkesi (Legality): Müdahale, ulusal hukukta bir temele dayanmalı ve ilgili yasa, erişilebilir, belirli ve öngörülebilir nitelikte olmalıdır. Yani, müdahalenin keyfi olmaması ve bireylerin ne zaman, hangi koşullarda mülkiyet haklarına müdahale edileceğini bilmesi gerekir. Bir tapu iptali, yasalara uygun bir süreç izlenmeden gerçekleştirilmişse, AİHM bu noktada bir ihlal bulabilir.
2. Meşru Amaç (Legitimate Aim): Müdahale, kamu yararı gibi meşru bir amacı hedeflemelidir. Kamulaştırmanın yol yapımı veya kentsel dönüşüm gibi amaçlarla yapılması meşru görülebilirken, sadece özel bir grubun çıkarına hizmet eden bir müdahale meşru sayılmaz. AİHM, bu amacı değerlendirirken devlete belirli bir takdir yetkisi tanır.
3. Adil Denge (Proportionality): En kritik ve sıkça ihlal tespit edilen ilke, kamu yararı ile bireyin mülkiyet hakkı arasında adil bir dengenin kurulmuş olmasıdır. Bu denge, müdahalenin ağırlığı ile elde edilecek kamu yararı arasında makul bir ilişki olup olmadığını araştırır. Özellikle kamulaştırma veya tapu iptali gibi durumlarda, tazminatın yeterliliği ve zamanında ödenmesi adil denge ilkesinin merkezi bir unsurudur. Eğer bir mülk kamulaştırılıyor ve karşılığında makul bir tazminat ödenmiyorsa, veya tazminatın ödenmesi yıllarca gecikiyorsa, bu durum AİHM tarafından adil dengenin bozulduğu şeklinde yorumlanarak ihlal kararı verilebilir. Örneğin, AİHM Türkiye’ye karşı açılan pek çok davada, kamulaştırma bedellerinin günün koşullarına göre düşük kalması veya kamulaştırma işlemlerinin uzun süreler tamamlanamaması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiğine hükmetmiştir. Benzer şekilde, imar planı değişiklikleri sonucu mülkün değerinin düşmesi veya kullanımının kısıtlanması durumunda, eğer devlet bu duruma karşı etkin bir çözüm (örneğin takas veya tazminat) sunmuyorsa, yine adil denge bozulmuş sayılabilir. AİHM, bireylere yüklenen külfetin aşırı ve orantısız olmamasını bekler ve genellikle mülkiyetin tamamen elden çıkarıldığı durumlarda, mülkün değeriyle makul ölçüde ilişkili bir tazminatın ödenmesini zorunlu kılar. Bu ilkeler, AİHM'in mülkiyet hakkına müdahalenin sınırlarını belirlemede ve bireylerin haklarını korumada kullandığı temel araçlardır. Dolayısıyla, tapu iptali veya benzeri bir durumla karşılaşan herkesin bu ilkelere göre kendi durumunu değerlendirmesi ve hukuki yollarını buna göre belirlemesi büyük önem taşır.

   Devletin Tapu İptaline Karşı Adil Denge ve Tazminat Yolu

   Devletin kamu yararı adına mülkiyete müdahalesi kaçınılmaz olsa da, bu müdahalelerin Anayasa ve AİHS standartlarına uygun bir "adil denge" içinde gerçekleştirilmesi esastır. Adil denge ilkesi, bir yanda toplumun genel çıkarları, diğer yanda ise bireyin temel haklarının korunması arasında makul bir uzlaşma bulunmasını gerektirir. Tapu iptali gibi mülkiyetten mahrum bırakma durumlarında, bu dengenin sağlanmasında en kritik unsurlardan biri, şüphesiz mülk sahibine ödenecek tazminatın yeterliliği ve zamanında ödenmesidir. AİHM içtihatlarına göre, mülkiyetten mahrum bırakma durumunda, mülk sahibinin uğradığı zararın giderilmesi için makul bir tazminatın ödenmesi gereklidir. Bu tazminat, genellikle mülkün müdahale tarihindeki piyasa değerine yakın olmalıdır. Ancak AİHM, her durumda "tam piyasa değeri" kadar bir tazminat talep etmeyebilir; özellikle meşru bir kamu yararı amacına hizmet eden büyük çaplı kamulaştırmalarda devletlere belli bir takdir yetkisi tanınmıştır. Bununla birlikte, tazminatın tamamen yokluğu veya piyasa değerinin çok altında, sembolik bir bedel ödenmesi kesinlikle ihlal teşkil eder. Ayrıca, tazminatın gecikmeli ödenmesi de mülkiyet hakkı ihlali olarak kabul edilebilir. Yıllarca süren davalar sonucunda belirlenen ve ancak enflasyon karşısında erimiş bir tazminat, adil ve etkin bir çözüm sunmadığı için AİHM tarafından yetersiz bulunabilir. Türkiye'deki kamulaştırma davalarında sıklıkla karşılaşılan durumlar, bu noktada örnek teşkil etmektedir. Örneğin, bir arazinin kamulaştırma bedelinin yargı süreci sonunda belirlenmesi ve bu sürecin on yıl sürmesi halinde, başlangıçta belirlenen bedelin güncel değerinin çok altında kalması, mülk sahibinin ağır bir külfetle karşı karşıya kalmasına neden olur. Bu tür durumlarda, AİHM, mülk sahibinin zararlarını telafi etmek amacıyla "tazminatın reel değerini koruyacak şekilde faiz" ödenmesi gerektiğine hükmetmiştir.

   Devletin tapu iptali kararlarına karşı hukuki mücadele sürecinde, tazminatın tespiti ve ödenmesi aşamalarında aktif rol almak, yasal hakları bilmek ve süreci bir avukat eşliğinde takip etmek esastır. İdari yargıda açılacak iptal davaları, bedel artırım davaları veya maddi tazminat davaları, bu sürecin temelini oluşturur. Bu davalarda başarılı olunması halinde, mülkiyet hakkınızın ihlal edildiği tespit edilecek ve size adil bir tazminat ödenmesi kararlaştırılacaktır. Unutulmamalıdır ki, devletin mülkiyete müdahale yetkisi sınırsız değildir; bu yetki, bireylerin hakları göz ardı edilmeden, şeffaf ve adil bir süreç içinde kullanılmalıdır. Aksi takdirde, iç hukuk yolları tüketilse dahi, AİHM kapısı mağdurlar için açık kalmaktadır.

   AİHM'den Tazminat Almak Mümkün mü? Başvuru Süreci ve Şartlar

   Devletin tapu iptali veya mülkiyet hakkına yönelik diğer müdahaleleri sonucunda mağdur olduğunu düşünen bir birey, iç hukuk yollarını tükettikten sonra AİHM'e başvurarak tazminat talep etme hakkına sahiptir. Ancak AİHM'e başvuru süreci, belirli şartlar ve prosedürler gerektiren karmaşık bir süreçtir. Başvurunun kabul edilebilir bulunması için yerine getirilmesi gereken başlıca şartlar şunlardır:

   • İç Hukuk Yollarının Tüketilmesi: Başvurucunun, şikayet ettiği hak ihlaliyle ilgili olarak Türkiye'deki tüm yargısal ve idari yolları (idarî itirazlar, iptal davaları, tam yargı davaları, Yargıtay/Danıştay temyizleri, Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu dahil) tüketmiş olması gerekir. Bu, AİHM'in yardımcı (subsidiary) niteliğinden kaynaklanır; yani mahkeme, ulusal sistemlerin insan haklarını koruma görevini öncelikle yerine getirmesini bekler.
   • Başvuru Süresi: İç hukukta nihaî kararın verildiği tarihten itibaren dört ay içinde AİHM'e başvurulması zorunludur. Bu süre, eski altı aylık sürenin yerini almıştır ve kesinlikle kaçırılmaması gereken bir süredir. Bu süreye uyulmaması, başvurunun süre aşımı nedeniyle reddedilmesine yol açar.
   • Mağdur Sıfatı: Başvurucunun, iddia edilen hak ihlalinden doğrudan etkilenmiş bir "mağdur" olması gerekir. Yani, tapusu iptal edilen veya mülkiyet hakkı kısıtlanan kişi veya yasal mirasçıları bu sıfata sahip olabilir.
   • Sözleşme İhlali İddiası: Başvurunun, AİHS veya ek protokollerinde yer alan haklardan birinin ihlal edildiği iddiasına dayanması gerekir. Tapu iptali durumunda, Ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesi bu kapsamdadır.
   • Açıkça Dayanaktan Yoksun Olmama: Başvurunun, hukuki veya fiili olarak dayanaktan yoksun olmaması, yani makul bir temele sahip olması gerekir.
   AİHM, başvuruyu kabul edilebilir bulup bir ihlal kararı verdiğinde, genellikle başvurucuya "adil tazminat" (just satisfaction) ödenmesine hükmeder. Bu tazminat üç ana kalemden oluşabilir:
   1. Maddi Zarar (Pecuniary Damage): İhlal nedeniyle uğranılan doğrudan ekonomik kayıplar. Örneğin, tapusu iptal edilen mülkün değeri, elde edilemeyen kira gelirleri veya iş kaybı.
   2. Manevi Zarar (Non-pecuniary Damage): İhlal nedeniyle yaşanan acı, ızdırap, stres ve yaşam kalitesindeki düşüş gibi maddi olmayan zararlar.
   3. Yargılama Giderleri (Costs and Expenses): Başvuru sürecinde yapılan avukatlık ücretleri, mahkeme harçları, bilirkişi ücretleri gibi makul ve zorunlu giderler.
   AİHM'den tazminat almak, genellikle uzun ve zorlu bir süreç gerektirse de, mağdurlar için önemli bir hukuki güvencedir. Bu sürecin başarıyla yürütülebilmesi için AİHM içtihatlarına ve başvuru prosedürlerine hakim, alanında uzman bir avukatın hukuki desteği vazgeçilmezdir. Avukatınız, başvuru formunun doldurulmasından delillerin sunulmasına, yazışmaların yürütülmesinden duruşmalara kadar tüm süreçte sizi temsil edecek ve haklarınızın en iyi şekilde korunmasını sağlayacaktır.

   Mülkiyet Hakkınızı Korumak İçin Atılacak Adımlar ve Hukuki Destek

   Mülkiyet hakkınızın devlet müdahalesiyle tehlikeye girmesi durumunda, hem önleyici hem de müdahale sonrası atılacak adımlar büyük önem taşır. Bu süreçte doğru ve zamanında hukuki destek almak, hak kayıplarının önüne geçmenin anahtarıdır. Öncelikle, mülk sahibi olarak proaktif bir yaklaşım sergilemek, olası sorunları başlamadan önce tespit etmenize yardımcı olabilir:

   • Tapu Kayıtlarını Düzenli Kontrol Edin: E-Devlet üzerinden veya ilgili tapu müdürlüğünden tapu kayıtlarınızdaki güncellemeleri, şerhleri veya beyanları düzenli olarak kontrol edin. Üçüncü kişiler tarafından tapunuza konulan ipotek, haciz gibi durumları veya idari kararları erkenden fark edebilirsiniz.
   • İmar Planlarını Takip Edin: Mülkünüzün bulunduğu bölgenin imar planı değişikliklerini yerel belediyeden veya ilgili kurumlardan takip edin. Plan değişiklikleri, mülkünüzün değerini veya kullanım şeklini önemli ölçüde etkileyebilir.
   • Emlak Vergilerini Düzenli Ödeyin: Mülkünüzle ilgili yasal yükümlülüklerinizi yerine getirin. Vergi borçları veya diğer idari alacaklar, zamanla mülkünüz üzerinde haciz gibi kısıtlamalara yol açabilir.
   Eğer devlet tarafından tapu iptali veya benzeri bir müdahale bildirimle karşılaşır veya şüphelenirseniz, o anda atacağınız adımlar kaderinizi belirleyebilir:
   1. Derhal Hukuki Danışmanlık Alın: En önemli adım budur. Bir avukatla iletişime geçmek için asla geç kalmayın. Tapu ve kadastro hukuku, idare hukuku ve insan hakları hukuku konularında deneyimli bir avukat, durumunuzu en doğru şekilde değerlendirecek ve size özel bir yol haritası sunacaktır.
   2. Tüm Belgeleri Toplayın: Tapu senedi, emlak vergisi beyannameleri, varsa inşaat ruhsatları, geçmişteki alım-satım sözleşmeleri, yazışmalar, tebligatlar gibi mülkünüzle ilgili her türlü belgeyi eksiksiz bir şekilde toplayın ve avukatınıza sunun.
   3. Tebligatlara Dikkat Edin: Devlet kurumlarından gelen tebligatları dikkatlice okuyun ve tebliğ tarihlerini not alın. Hukuki süreçlerde süreler çok kritiktir ve genellikle tebligat tarihinden itibaren işlemeye başlar.
   4. İç Hukuk Yollarını Etkin Kullanın: Avukatınızın yönlendirmesiyle, idari itirazlar, iptal davaları, tam yargı davaları gibi iç hukuk yollarını zamanında ve usulüne uygun olarak kullanın. Tapu iptali davasına karşı savunma dilekçeleri hazırlamak, delil sunmak ve duruşmalara katılmak bu sürecin bir parçasıdır. Gerekirse Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu da dahil tüm aşamaları tamamlayın.
   5. Delil Toplayın ve Süreci Belgeleyin: Uğradığınız zararı gösteren delilleri (örneğin mülkün güncel piyasa değerini gösteren ekspertiz raporları, kira kayıpları vb.) toplayın. Yapılan her görüşme, yazışma ve harcamayı belgeleyin.
   Hukuki destek, sadece bir dava açmaktan ibaret değildir. Aynı zamanda sizi sürecin karmaşıklığından korur, yasal haklarınızı tam olarak anlamanızı sağlar ve olası bir AİHM başvurusuna zemin hazırlar. Mülkiyet hakkı, anayasal bir güvence altında olsa da, devletin müdahalelerine karşı bireysel olarak mücadele etmek oldukça yıpratıcı olabilir. Bu nedenle, profesyonel bir avukatın rehberliği, bu zorlu süreçte sizin en güçlü müttefikiniz olacaktır. Unutmayın, tapunuz söz konusu olduğunda atacağınız her adımın geri dönülmez sonuçları olabilir; bu yüzden doğru adımları atmak için asla tereddüt etmeyin.

   Sonuç

   Mülkiyet hakkı, bireylerin ekonomik bağımsızlığının ve sosyal güvenliğinin temelini oluşturan, hem ulusal anayasalarla hem de uluslararası sözleşmelerle güvence altına alınmış vazgeçilmez bir haktır. Devletin kamu yararı gibi gerekçelerle mülkiyete müdahalesi veya tapu iptali yoluna gitmesi, mülk sahipleri için derin bir endişe kaynağı ve ciddi bir mağduriyet durumu yaratabilir. Ancak bu tür durumlarda, hukuk sistemi, mağdurlara haklarını arama ve uğradıkları zararları telafi etme yollarını sunar.

   Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 35. maddesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesi, mülkiyet hakkına çift katmanlı bir koruma sağlamaktadır. AİHM, mülkiyete yapılan müdahalelerin hukuka uygunluğunu, meşru bir amaca hizmet edip etmediğini ve kamu yararı ile bireyin hakları arasında "adil bir denge" kurulup kurulmadığını titizlikle incelemektedir. Özellikle mülkiyetten mahrum bırakma durumlarında, mülk sahibine ödenen tazminatın yeterliliği ve zamanında ödenmesi, bu adil denge ilkesinin en kritik unsurlarından biridir. Eğer iç hukuk yolları tüketilmesine rağmen, mülkiyet hakkınızın ihlal edildiğine inanıyorsanız, belirli başvuru şartlarını yerine getirerek AİHM'e başvurmak, mağduriyetinizin giderilmesi ve adil bir tazminat elde etmeniz için uluslararası bir kapı aralamaktadır.

   Mülkiyet hakkınızı korumak, sadece hukuki süreçler tamamlandıktan sonra değil, aynı zamanda proaktif önlemler alarak da mümkündür. Tapu kayıtlarını düzenli kontrol etmek, imar planı değişikliklerini takip etmek ve olası bir müdahale durumunda derhal hukuki destek almak, hak kayıplarının önüne geçmek adına atılması gereken hayati adımlardır. Tapu ve idare hukuku alanında uzman bir avukatın rehberliği, bu karmaşık süreçlerde size yol gösterecek, haklarınızın eksiksiz bir şekilde savunulmasını sağlayacak ve nihayetinde adalet arayışınızda en güçlü destekçiniz olacaktır. Unutmayın ki, hukukun üstünlüğü ilkesi ve insan hakları sözleşmeleri, devletin gücünü dengeleyen önemli mekanizmalar sunar ve bu mekanizmaları doğru kullanarak haklarınıza sahip çıkmak, her bireyin hakkıdır.